Petrika GROSI

Personazhi i kësaj jave në “Albania Weekend” është publicisti dhe shkrimtari Kiço Blushi, i cili rrëfen ekskluzivisht për gazetën “Albania” mbi jetën e tij, fëmijërinë, dashuritë e para platonike, lidhjen me bashkëshorten, largimin nga Korça dhe ardhjen në Tiranë, marrëdhënien me prindërit, por edhe marrëdhënien e djeshme e të sotme me të birin, deputetin dhe shkrimtarin Ben Blushi. Gjithashtu, biseda nuk anashkalon kohën e vështirë të diktaturës, daljet e para të Kiço Blushit jashtë shtetit, në Paris e në Trieste, përballjet me realitetin e huaj perëndimor, situata të dhimbshme e gazmore, të cilat ai i mban të freskëta në kujtesë... Bisedës nuk i mungon as gjykimi mbi aktualitetin; Blushi jep mendimin e tij edhe për tranzicionin e vështirë social, politik e kulturor që po kalon shoqëria jonë.



Me çfarë jeni duke u marrë kohët e fundit sa i takon krijimtarisë?

Kam shkruar dy skenarë me temë aktuale dhe një roman, të cilin kam dy vjet që e kam në dorë, ndërkohë që merrem edhe me publicistikë. Nuk e kam me ndonjë ngut për të botuar libra; romanin e fundit e kam nxjerrë në vitin ’92... Më duket se në Shqipëri tregu i librit është shumë i çalë.



Pra, nuk shkon libri te lexuesi doni të thoni?

Jo. Është prishur ajo marrëdhënia e shkrimtarit me lexuesin dhe nuk ka ura normale komunikimi mes tyre, siç funksionon kudo në botë. Shumica e njerëzve të kësaj shoqërie në tranzicion luftojnë për mbijetesë. Duket si një gjë luksoze sot të mbash një libër në duar dhe ta lexosh. Kultura ka nisur të duket si një luks i madh. Mos shko më larg; gazeta tuaj boton një suplement letrar. Jam i sigurt se kjo nuk i siguron ndonjë publik të gjerë, por është dëshirë e botuesve që ta kenë diçka letrare. Po të shohësh pastaj, nuk kemi një revistë letrare, një revistë shkencore apo albanologjike. Nuk ka një vend ku një gazetar, shkrimtar ose intelektual të shkojë dhe ta dijë se aty do të takojë elitën e qytetit. Në kohën e Zogut ka qenë një lokal i tillë pas ish-Komitetit Ekzekutiv. Nuk e kam fjalën për Lidhje të Shkrimtarëve, pasi organizata të tilla vdiqën që në vitet ’90. Po kështu nuk ka shoqata kompakte shkrimtarësh, artistësh dhe gazetarësh që të ngrenë debate publike dhe të ushtrojnë ndikim në opinion...



Pse kjo çoroditje, sipas jush?

Shoqëria shqiptare, me ndryshimet e mëdha sociale, politike e kulturore që pësoi, nuk ka dalë ende nga faza e zgjidhjes së problemeve të vështira të mbijetesës. Për ta shtjelluar më tej si ide, ju them se jam i bindur që edhe shkollat e larta këtu janë shumë të cekëta. Nuk është çudi të takosh njerëz me dy apo tre fakultete dhe që janë gjysmanalfabetë. Arsimi nuk po punon për ta bërë një njeri të kulturuar, që ta bëjë kulturën dhe të përpiqet për të. Ndaj dhe njerëzit që kanë para i çojnë fëmijët të studiojnë jashtë. Një gjendje e tillë nuk jep shpresë për zhvillimin e kulturës kombëtare. Pastaj, jemi një vend i vogël, me një gjuhë të vogël, e cila nuk ka lidhje me një publik të gjerë, siç janë gjuhët e tjera, ato sllave, europiane etj. Nëse kalojmë në një aspekt tjetër, mjaft të kujtoni se kush kanë qenë ministra Kulture këto 20 vjet... Shumica e tyre nuk kanë pasur lidhje fare me kulturën, por edhe ata që kishin lidhje, nuk kanë pasur në dorë të bënin shumë. Më kujtohet i ndjeri Vath Koreshi, që kur ishte ministër Kulture më thoshte se vendi i një ministri të Kulturës në qeveri është karrigia e fundit. Mungon një strategji kombëtare, qeveritare, shtetërore, e cila është shumë e rëndësishme për popuj të vegjël si ne që kanë probleme të mëdha ekonomike. Po të shikosh fushatën dhe debatet e politikanëve, nuk dëgjojmë të flitet kurrë për kulturën, aq më pak për një strategji kombëtare.



Pse nuk keni aplikuar me skenarët tuaj për t’i bërë filma?

Sot është bërë e pamundur të bëhet një film për së mbari në Shqipëri. Filmi do punë të madhe dhe investime të mëdha. Mënyra e organizimit të këtyre institucioneve që japin fonde për filmat shqiptarë nuk është efikase. Edhe ato pak filma që janë bërë këto 20 vite janë parë pas 8 vjetësh ose nuk shihen fare. Problemet janë shumë të mëdha.



Si ka mundësi që me përjashtim të Kadaresë, Agollit dhe ndonjë tjetri, shumë pak shkrimtarë shqiptarë e përballojnë tregun e librit të sotëm?

Kjo ndodh sepse nuk ka politika që ta ndihmojnë dhe favorizojnë kulturën kombëtare. Nuk e kam idenë që shteti të japë para për t’i botuar librin autorit. Problemi është se çfarë bën shteti për gjuhën kombëtare, pastërtinë e saj? Edhe gjuha që përdor shtypi i përditshëm gati është bastarduar, madje nga gjysmë-injorantët po flitet që të vendoset sistemi i dygjuhësisë. Nuk është logjike të thuhet se, meqë standardet e gjuhësisë u vendosën në kohën e Enverit, duhet t’i ndryshojmë ato. Gjuha i ka brenda edhe toskërishten, dhe gegërishten. Njerëz të tillë krijojnë kakofoni për të prishur standardin e gjuhës kombëtare. Biseda të tilla serioze nuk mund të bëhen nga njerëz joseriozë, në organe shtypi joprofesioniste.



Sa u takon shkrimtarëve dhe mosvendosjes së urave të komunikimit mes tyre dhe lexuesit, mos vallë është paaftësi e tyre? E them këtë duke pasur parasysh dy raste bestsellerësh, siç janë Rudina Xhunga në fillim dhe tashmë Ben Blushi për të dytën herë.

Këto janë raste të veçanta dhe merita u takon autorëve. Çdo përjashtim nuk shpjegon rregullin. Duhet që të ketë një platformë, strategji, një preokupim shtetëror për kulturën dhe artistët. Nëse një autor ka sukses, kjo nuk është meritë e bashkësisë intelektuale, e njerëzve të kulturës dhe e një politike favorizuese për kulturën kombëtare. Rastet që përmendët tregojnë se me gjithë vështirësitë, individi edhe këtë det të vështirë mund ta kapërcejë.



A ka të bëjë pikërisht fama me suksesin ose dështimin e autorëve?

Të shiturit e librit dhe fama nuk është provë as e suksesit, as e dështimit. Ka pasur mjaft gjeni që për së gjalli nuk janë vlerësuar dhe anasjelltas. Peshoren e vlerave e përcakton koha dhe të tjera kritere. Shqetësimi im kryesor mbetet se në Shqipëri nuk ka një sistem vlerash, por funksionon më tepër një sistem antivlerash. Një njeri që ka pasuri, ose që ka prindër të pasur, mund të shpallet i famshëm nëpër televizione sepse paraja punon për të. Ne nuk kemi as kritikë. Janë kritikët ata që përpiqen t’i vënë gjërat në peshoren e vlerave dhe të mbajnë një lloj ekuilibri. Gjithë ky anormalitet që mbjell shumë anonimë, të cilët lindin e vdesin brenda një nate, e ka bërë botën e kulturës shqiptare të vështirë. Një gjë e tillë nuk më dëshpëron personalisht, sepse unë vazhdoj të punoj dhe të krijoj. Shqetësohem për atë brez të ri të shoqërisë shqiptare që ka nevojë për një ushqim të shëndetshëm kulturor.



Kur e keni marrë vesh që Beni po shkruante librin e dytë?

E mora vesh kur e kishte mbaruar së shkruari.



Shqiptarët vdesin për thashetheme, e sipas disa prej këtyre, thuhet se qëndron dora e Kiços nga pas librit të Ben Blushit.

(Qesh.) Jo. Madje ju siguroj se nuk jam ndër të parët që e kanë lexuar librin e tij. Pasi e kishte mbaruar mora vesh se kishte bërë një roman tjetër. Mendoja se ai do të rrinte pak kohë, sa të përtypej romani i parë.



Jeni më tepër kritik, apo euforik sa i takon Benit?

Pozicioni im nuk ma lejon as njërën, as tjetrën. Sa u takon librave, përpiqem që si lexues të jem sadopak objektiv.



Mungon diskutimi mes jush, apo çfarë?

Nuk është se mungon diskutimi, por praktikisht, atë gjë që e kam pasur dhe unë e ka Beni. Kur një krijues bën një vepër duhet të jetë vetvetja dhe sa më shumë i pandikueshëm.



Pasi mbaron së shkruari veprat, nuk diskuton Beni me ju?

Flasim. Në të dyja romanet ai është shumë skrupuloz. Kur e quan veprën përfundimisht të mbaruar nuk është nga ata autorë që e mban veprën gjatë në dorë, sepse e ka të pjekur dhe të ndërtuar që nga fraza, konstrukti etj. Pra, mënyra se si e bën ai letërsinë nuk lë vend për një ripunim ose ndryshime të mundshme.



Cili nga dy romanet ju pëlqen më shumë?

Të dy librat më duken si vëllezër binjakë që ngjajnë dhe nuk ngjajnë mes tyre. Ngjajnë nga tema afërsisht, të dy janë larg në histori, ngjajnë nga përqasjet që kanë me aktualitetin. Ngjajnë edhe nga fakti që është i njëjti autor dhe ka mënyrën e tij se si e ndërton frazën, konstruktin, marrëdhënien me personazhet, por në këtë romanin e dytë, Beni e ka ndryshuar spektrin, duke e kaluar nga Lindja në Perëndim. Sigurisht, problemet dhe situatat janë të ndryshme, po kështu edhe qasja ndaj historisë, por bashkohen në një pikëvështrimi që ka ai ndaj problemeve të Shqipërisë.



Po të bëhej djali juaj, Ben Blushi, ministër Kulture, çfarë do t’i këshillonit?

Nuk e kam për zakon të jap këshilla. Nëse një njeri ta kërkon këshillën, duhet të ta kërkojë të paktën tri herë këshillën, atëherë mund të bindesh që ta japësh. E kam këtë parim pasi mund të gabohesh me këshillën tënde, ndaj dhe unë e kam si zakon që jo vetëm atij, por edhe të tjerëve nuk u jap shumë këshilla.



“Nuk ka dy pa tre”, thonë italianët. E kemi ndoshta që tani një roman të tretë nga Beni?

Nuk e di. Ai ka hyrë seriozisht në letërsi dhe me siguri që do të ketë roman tjetër, por tani është ende herët për të folur.



Politika, a i jep dorë shkrimtarit në punën e tij krijuese?

Nuk e shoh letërsinë siç thuhej dikur, “një kullë e fildishtë ku nuk hyn dot asnjë gjë”. Letërsia i ka dyert dhe dritaret hapur. Duhet të hyjë jeta, publicistika, politika etj. Fundja, një shkrimtar që nuk e njeh politikën do të ishte shumë artificial.



Kujtimi më i largët nga fëmijëria?

Nuk mbaj mend shumë gjëra, por jam me fat që nuk është ushtruar dhunë ndaj meje. Kjo është gjëja më e mirë që ka bërë familja. Jam përpjekur që brenda atij mentaliteti patriarkal korçar të rezistoja me dëshirën dhe prirjen time për t’u marrë me art, me letërsi. Kjo prirje më ka bërë të mos zhytem në atë pellgun e provincës. Mbaj mend një poezi që e kam botuar kur erdha në Tiranë. Aty denoncoja frymën mikroborgjeze të vogël të provincës në Korçë. Një shkrimtar i qytetit, nuk ia përmend emrin se ka vdekur, bëri një kundër-poezi ndaj meje duke më thënë se e kisha harruar Korçën, si kishte mundësi që ta shaja etj. Edhe atëherë, dhe tani më pëlqen fakti se bëj atë që pëlqej, që dua ta bëj dhe që më duket e drejtë.



Çfarë kishit ndër mend kur thatë se ndiheni me fat që ndaj jush nuk ka pasur dhunë?

Shembuj ka plot, por kujtoj kohën kur isha në vit të parë në gjimnaz dhe papritur një shoku im i ngushtë gjen dhe e lexon fletoren time me vjersha. M’u duk sikur zbuloi një sekret të tmerrshëm, gjëra që nuk duhet t’i shikonte njeri dhe nuk ia fala këtë gjë derisa erdha në Tiranë. Ky pra ishte mentaliteti që e bën njeriun të ndrojtur. Njeriu që kërkon t’u përkushtohet artit dhe kulturës duhet të dalë nga ai rrethi i ngushtë dhe vetëm në metropol mund të japësh një cilësi të mirë.



I bie që të mos mbetet këmbë artisti në provinca?

Provinca e vendeve të vogla, sidoqoftë, të kufizon. Është si të jesh mbyllur në një dhomë të vogël dhe të mos shikosh det, horizont dhe hapësira të tjera. Është njësoj si ne që kemi jetuar atë kohë dhe nuk dilnim dot jashtë shtetit. Madje, një dalje jashtë shtetit, për një njeri të kulturës ishte si një universitet. Por edhe në këtë kohë, një dalje jashtë shtetit për një njeri të kulturës është sikur të dalë nga burgu.



Dalja juaj e parë jashtë shtetit?

Ishte në vitin ’83, në Javën e Filmit Shqiptar, që u bë në Francë.



U tronditët nga ai realitet?

Nuk u trondita, përkundrazi, u zhgënjeva. Korça e ka pasur dhe e ka Francën dhe kulturën e saj si pjesë të traditës. Parisin e përfytyroja të magjishëm, por nuk e gjeta siç e kisha përfytyruar.



Ka dy fytyra Parisi, mos vallë keni parë atë të shëmtuarën?

Jo. Parisi është i bukur, por siç duket, kur e idealizon pa mbarim një gjë, pastaj zhgënjehesh. P.sh., në rininë tonë, të takoje një shkrimtar të Tiranës dukej si një gjë e shenjtë, por kur erdhëm këtu dhe i pamë e i njohëm, u zvogëluan në sytë tanë sepse ishin njerëz si gjithë të tjerët, me dobësitë e tyre dhe mediokritete.



Po tani, a ka ndonjë vend jashtë shtetit ku keni dëshirë patjetër që të shkoni?

Të them të drejtën, më ka rënë dëshira për të udhëtuar jashtë. Ndoshta edhe sepse kam udhëtuar shumë. Në atë kohë mbaj mend kur kemi udhëtuar me anije. Ishim shumë të kufizuar për të lëvizur, ndonëse dëshironim të shihnim për orë të tëra pa pushim rrugë e pallate. Mendoni, në udhëtimin që bëra për në Trieste, ne ndenjëm dy javë aty dhe dietat ime ishte 3 dollarë e gjysmë. Problemi nuk ishte që s’mund të blije asnjë gjë me ato dieta dhe që s’mund të uleshe as të pije një kafe si njeri, por, kur të ktheheshe sërish në Shqipëri, duhej që t’u sillje njerëzve dhurata. Jam ndier shumë keq në këto udhëtime. Pa lejen e komisarit nuk mund të dilje më pak se katër veta. Edhe kur dilnim, duhej të mos ndaheshim. Nëse një nga ne do të hynte në ndonjë dyqan, atëherë edhe të tjerët duhej ta ndiqnin brenda. Kur shkonim në dyqanet e Parisit, me atë pamjen tonë varfanjake, kuptoheshim menjëherë se nuk kishim për të blerë asgjë dhe shitëset frikësoheshin, pasi kujtonin se mos do t’i sulmonim. Të gjitha këto kanë anën e tyre komike, por edhe të trishtojnë shumë. Vjen një moment që hyn në një botë të madhe jashtë dhe shikon se nuk depërton dot e as nuk je i njëjtë me të tjerët. Kur je i ri, njeri i artit dhe përjashtohesh automatikisht, ndihesh vërtet keq. Besoj se emigrantët e kuptojnë më mirë për çfarë e kam fjalën.



Pavarësisht se ishit mirë, a e keni menduar ndonjëherë arratisjen nga Shqipëria?

Ndokujt mund të mos i pëlqejë kjo që po them, por kurrë nuk e kam konceptuar dhe nuk e kuptoj dot as sot e kësaj dite, se si një njeri mund të guxonte që të arratisej dhe të shkatërronte me egoizmin personal jetën e të gjithë njerëzve të tij të dashur, pa pyetur se do të vuanin dhe do të internoheshin.



Javën e kaluar, Ben Blushi ka thënë te “Zonë e lirë” në Vizion Plus, se “Korça është vend i mirë vetëm për t’u plakur”... Si do ta komentonit këtë?

Të trishton fakti që Korça ka pak rini. Nuk e di në ç’kuptim e ka thënë Beni, por unë shkoj shpesh në Korçë dhe i vetmi vend që duhet të kthehem herë pas here është ky qytet. Një nga miqtë e mi atje përdor një shprehje: “... bën vaki, edhe që të shikosh ndonjë korçar, nëse del xhiro në Korçë...”. Qyteti nuk është prishur shumë si qytetet e tjera dhe ngjan si i vjetër. Njerëzit janë larguar në masë dhe në këtë kuptim ka të mirat e të këqijat e saj. Është qytet i qetë, ku nuk ndihesh i kërcënuar nga zhurma, lëvizja dhe zhvillimet e mëdha që kanë metropolet. Në këtë këndvështrim, Korça është vend i mirë për fëmijët dhe për t’u plakur.



Çdokush, në rini, ka dashuritë e veta platonike. Po ju?

Deri në moshën 20-vjeçare të gjithë janë poetë. E kërkon jo vetëm dashurinë, por edhe vetveten aty ku nuk është. Kërkon gjëra që mbase nuk vijnë kurrë dhe jeta merr rrugën e vet.



Megjithatë, a e keni pasur një imazh pas të cilit u dashuruat fillimisht?

Më shumë ka qenë një dashuri e fantazisë. Jetën artistike e kam nisur me pikturën e pastaj me poezinë. Në atë moshë jeton më shumë me iluzione. Është një botë ndryshe, që e shikon me një sy tjetër, larg banaliteteve të përditshme.



Po bashkëshorten, si e njohët?

Më parë nuk e besoja, por çuditërisht njeriu në jetë ka një destin. Kur isha në gjimnaz babanë e kisha shofer dhe më merrte me makinë, më linte që të lahesha në liqen në Pogradec. Pastaj vinte të më merrte dhe ktheheshim në shtëpi së bashku. Duhet të kem qenë rreth 16 vjeç. Aty e kam parë për herë të parë time shoqe. Edhe ajo vinte nga Tirana bashkë me të atin dhe i bënte pushimet në Pogradec. Nuk e dija kush ishte dhe nuk fola me të. Pas pak vitesh erdha në fakultetit se më doli e drejta e studimit për gjuhën ruse dhe gjuhë-letërsinë shqipe. Kur isha në vit të tretë, çuditërisht shikoj që vjen në vit të parë ajo vajza e liqenit... E bëra lidhjen që ishte i njëjti njeri, sepse kishte disa karakteristika të veçanta dhe nuk kishte ndryshuar për gjithë ato vite. Aty u njohëm dhe pa e mbaruar ajo shkollën, ne u lidhëm dhe u martuam.



I treguat për soditjen teksa ajo lahej në gjol?

Po, po, patjetër. Dhe e priti mirë. Siç ju thashë, nuk kam besuar te destini në jetë, por ja që ka dhe një të tillë.



Momenti më i vështirë?

Kam pasur mjaft, por nuk më pëlqen t’i kujtoj.



Po më i lumturi?

Nuk i kam thënë ndonjëherë vetes që jam i lumtur, i kënaqur po. Çështja e lumturisë besoj se është më tepër një shabllon që ekziston në adoleshencë. Lumturi të vërtetë nuk kam pasur ndonjëherë dhe nuk jetoj me ekstaza.



Thuhet se momenti kur bëhesh prind për herë të parë është shumë i çuditshëm dhe emocionues për çdo mashkull. Po për ju si ishte?

Beni, që është djali im i parë, lindi natën e Vitit të Ri. Në orën 12 e 2 minuta më morën në telefon nga materniteti dhe më thanë që u bëra me djalë. Kisha vërtet një ndjesi të çuditshme. Pastaj nuk dija se në cilin vit ta regjistroja djalin, në atë që iku, apo në vitin që hyri. Vendosa ta regjistroj një vit më vonë.



Jeni skenarist i filmit “Beni ecën vetë”. Ç’lidhje të padukshme keni me këtë emër, të cilin duket se e keni për zemër ta përdornit shpesh?

Më pëlqente si emër dhe e kisha për lehtësi, por nuk ka ndonjë lidhje të veçantë.



Çfarë babai keni qenë?

Në fakt, nuk e gjykon dot vetes se duhet të të gjykojnë fëmijët. Jam përpjekur të mos jem shumë autoritar, sepse edhe prindërit e mi nuk janë treguar ashtu me mua. Ata ishin njerëz të thjeshtë dhe nuk më ndërhynë asnjëherë në zgjedhjet e mia. Të njëjtin model e kam ndjekur me fëmijët e mi. Nuk ka gjë më të keqe se ta detyrosh fëmijën dhe pastaj të shikosh se rruga që ti i ke imponuar për mirë, i del keq dhe me zhgënjime.



Së fundi, dëshironi ta shikoni një ditë Benin kryeministër ose president?

Kur më kapin njerëzit dhe më flasin për Benin vihem në pozitë të vështirë. Dua vetëm që Beni të jetë besnik i vetvetes, të jetë njeriu që bën atë që mendon, kërkon atë që do dhe që beson se është më e drejtë. Mund të pendohesh për shumë gjëra, por është shumë më keq të pendohesh për ato gjëra që nuk i ke nga vetja, por nga dikush tjetër. Nuk duhet ta hedhësh barrën te askush tjetër, apo të bësh atë që duan të tjerët.





6 Qershor 2009