Zakonisht thuhet se tatimpaguesit e biznesit të vogël pozojnë një problem për administratën tatimore, por faktet tregojnë se shumë administrata tatimore janë në favor të pikëpamjes se pjesa më e madhe e të ardhurave sigurohet nga tatimpaguesit e mëdhenj, çka justifikon zbatimin e një prej rekomandimeve të përhershme të FMN-së: krijimin e njësisë së tatimpaguesve të mëdhenj. Një praktikë e tillë ka argumentuar se tatimpaguesit e biznesit të vogël nuk duhet të paguajnë tatim mbi bazën e një strukture komplekse tatimore dhe për këtë arsye për ata është vendosur një regjim tatimor i thjeshtëzuar, i cili që në gjenezën e tij ka pasur idenë e një “tatimi të vetëm”, që ndeshet si kuadër ligjor në mbarë botën, sipas të cilit tatimpaguesit e biznesit të vogël duhet të paguajnë vetëm një tatim, si kombinim të disa tatimeve që paguajnë tatimpaguesit e mëdhenj. Në lidhje me prezantimin e një tatimi të vetëm të përbërë nga disa tatime të veçanta, shumë ekspertë tatimorë e kanë argumentuar me uljen e nivelit të evazionit tatimor në kategorinë e tatimpaguesve të biznesit të vogël. Ulja e nivelit të evazionit tatimor në Shqipëri për kategorinë e tatimpaguesve të biznesit të vogël (siç vërtetohet nga rritja e numrit të bizneseve të vogla të regjistruara në QKR) ishte marrë me mend që kur regjimi tatimor i kërkon më pak të ardhura (nga 3 për qind në 1.5 për qind) kësaj kategorie tatimpaguesish, krahasuar me masën e vërtetë të të ardhurave të tyre. Duke vlerësuar rëndësinë e veçantë që ka njësia e tatimpaguesve të mëdhenj në mbledhjen e të ardhurave tatimore, nuk do të thotë se duhet të injorohet fakti që i njëjti kujdes të shtrihet edhe mbi tatimpaguesit e biznesit të vogël sepse kështu tentohet të përmirësohet barazia e trajtimit tatimor, efiçenca dhe objektivat e të ardhurave tatimore në tërësi, si dhe rëndësia e veçantë që merr caktimi i burimeve administrative për të gjitha kategoritë e tatimpaguesve në raport me të ardhurat që mund të mblidhen nga ata. Pra, çdo strategji, në thelb, synon nga njëra anë që legjislacioni tatimor të jetë sa më i thjeshtë që të jetë e mundur; mënyra e të tatuarit të jetë e përgjithshme me pak përjashtime, kreditime, rimbursime dhe shpenzime të zbritshme; të mos përdoret për të arritur shumë qëllime ekonomike dhe shoqërore; si dhe të monitorohet vazhdimisht. Nga ana tjetër, administrata tatimore të përqendrohet mbi detyra të tilla bazë si mbledhja e tatimit; në mbledhjen e informacionit jo më shumë nga sa mund të përpunojë; në inkurajimin e mbajtjes së rregullt të të dhënave; dhe te vetëvlerësimi si një qëllim afatgjatë. Këto fjalë të mençura në formë klisheje, prapëseprapë përfaqësojnë të vetmen mënyrë që mund të përshkruajnë suksesin që ka arritur reforma tatimore në Shqipëri dhe, në këtë kuptim, nuk ka rëndësi as rëndësia teorike e legjislacionit tatimor, as praktika e administratës tatimore, sepse të dyja bashkë kërkojnë një mjedis të përshtatshëm për të arritur rezultate të mira. Duke lënë mënjanë komentet në lidhje me përqindjen që zënë tatimet në fitimin e biznesit, sjell në vëmendjen e të interesuarve faktin se pjesa më e madhe e analistëve tatimorë në mbarë botën si Richard M. Bird, Milka Casanegra de Jatscher, Erik Zolt etj. kanë arritur në përfundimin se vlerësimi më i mirë i sistemit tatimor të një vendi bëhet duke marrë në konsideratë strukturën ekonomike, kapacitetin për të administruar tatimet, nevojat publike dhe kulturën tatimore të vendit, si dhe strukturat tatimore të vendeve fqinje. Por këta analistë, gjithashtu, kanë arritur në përfundimin se tatimet në rritje priren kah rritja e të ardhurave për frymë dhe në këtë kontekst, vendet në mbarë botën ndahen në kategoritë e mëposhtme: 17 për qind të PBB-së përfaqëson (I) grupin e vendeve me të ardhura të ulëta për frymë; 22 për qind të PBB-së, përfaqëson (II) grupin e vendeve me të ardhura të mesme për frymë; dhe 27 për qind të PBB-së, (III) grupin e vendeve me të ardhura të larta për frymë (që vlen për ata që duan të kuptojnë vërtetë shpjegimet e zotit Florion Mima). Marrëdhëniet e krijuara në raportet e mësipërme mund të shpjegohen me anë të disa faktorëve. Për shembull, analistët e lartpërmendur argumentojnë se kërkesa për shërbime publike mund të rritet më shpejt se të ardhurat, veçanërisht në zonat urbane të vendeve me të ardhura të pakta për frymë. Është vërtetuar se tatimet mblidhen më lehtë në zonat urbane ku edhe kërkesat për shërbime publike janë më të mëdha, pasi krahas rritjes së të ardhurave për frymë rritet edhe kapaciteti i mbledhjes së tatimeve. Për ta konkretizuar idenë do të mjaftonte një krahasim i të ardhurave të mbledhura nga tatimpaguesit e mëdhenj me vendndodhje në Tiranë, Durrës dhe Fier kundrejt të ardhurave tatimore gjithsej të mbledhura nga Drejtoria e Tatimpaguesve të Mëdhenj ose kundrejt totalit të të ardhurave tatimore në shkallë vendi për të kuptuar sa i vërtetë është ky përfundim i arritur nga analistët në lidhje me prirjen për të rritur të ardhurat e mbledhura në dogana dhe nëpërmjet administrimit efektiv të tatimeve dhe tatimpaguesve më të mëdhenj (FMN rekomandon që në Shqipëri 60 për qind e totalit të të ardhurave tatimore duhet të mblidhet nga tatimpaguesit e mëdhenj). Në parim, në rast se ritmi i rritjes së të ardhurave tatimore nuk është i njëjtë me rritjen e PBB- së, atëherë ky tregues të çon në reforma të shpeshta, të cilat nuk e arrijnë qëllimin e tyre për të siguruar një elasticitet të përshtatshëm tatimor dhe faktorë të rëndësishëm për këtë janë: kostot e administrimit dhe kostot e zbatimit të legjislacionit tatimor, të cilat rriten kur administrata tatimore kërkon informacion më shumë se duhet nga tatimpaguesit, kur ndërmerr shumë kontrolle etj. Ka pasur dhe vazhdon të ketë debate në lidhje me këto kosto, megjithatë analistët kanë arritur në konsensus, se këto kosto arrijnë më shumë se tridhjetë për qind të të ardhurave të mbledhura, tregues ky që tregon efiçencën e vendimmarrjes politike në lidhje me rishpërndarjen e të ardhurave të mbledhura në vend nëpërmjet sistemit fiskal. Prandaj, rëndësi të veçantë ka minimizimi i këtyre kostove që nuk shihen ose nuk llogariten direkt.


Sistemi tatimor në Shqipëri, në thelb, karakterizohet nga një bazë e gjerë tatimore e TVSH-së, ka pak artikuj luksi të tatuar me akcizë të lartë, një bazë e gjerë tatimore për tatimin mbi të ardhurat (një përqindje e vetme për të ardhurat, ose taksa e sheshtë); përqindje të ulëta tatimore për biznesin e vogël, kushte për parandalimin e shmangies, evazionit dhe mashtrimit tatimor, pavarësisht vështirësive që ndeshen në pagimin e tatimit mbi kapitalin (dividentin) për shkak të ruajtjes së fitimeve, ose mosshpërndarjes së tyre. Por duhet pohuar se veprimet e fundit të administratës tatimore prapa kanë një arsye shumë të fortë: shkallën e konsiderueshme të ekonomisë informale, çka vërteton se sistemi tatimor në Shqipëri përfshin një bazë tatimore më të vogël në krahasim me veprimtarinë ekonomike që ushtrohet në të vërtetë. Kësisoj, madhësia e ekonomisë së patatuar në Shqipëri, pjesërisht, mbetet ende një nga funksionet e politikës tatimore, ndërsa përmirësimi i administrimit tatimor do të mbetet në qendër të zgjidhjeve të strukturave tatimore për përmirësimin e mënyrës së të tatuarit. Shqipëria është një vend i vështirë për ta tatuar biznesin e vogël dhe ekonominë informale dhe kjo është arsyeja përse të ardhurat tatimore mbi 50 për qind të tyre sigurohen nga TVSH-ja dhe akciza. Ekonomia informale, niveli i saj tregon shkallën deri ku shoqëria shqiptare e legjitimon shtetin dhe aftësinë për të siguruar burime për të qeverisur dhe për t’u zhvilluar. Presioni i ditëve të fundit kundrejt masave dhe veprimeve të administratës tatimore për të zgjeruar bazën tatimore të asaj pjese të ekonomisë informale që konkurron në mënyrë të padrejtë dhe të paligjshme tatimpaguesit e ndershëm, është pikërisht një dëshmi e gjallë e këtij legjitimiteti.


Gjetja e një regjimi të përshtatshëm të TVSH-së për bizneset e vogla është ai që i vendos ata nën një prag të caktuar tatimor duke i lejuar ata ta zgjedhin trajtimin tatimor. Deri tani nuk ka një mekanizëm sipas të cilit administrata tatimore të raportojë rregullisht mbi (I) numrin e bizneseve që kanë mbetur nën pragun tatimor për një numër vitesh, për të siguruar një arsyetim të shëndoshë të administratës tatimore në përputhje me kërkesat e kohës dhe (II) përqindjen me të cilën ka ndryshuar regjistri i përgjithshëm i tatimpaguesve dhe, në veçanti, i tatimpaguesve të biznesit të vogël që t’i bashkëngjiten shpjegime të përshtatshme për lëvizje të tilla si kalimi për trajtimin me TVSH, tatim fitimi etj. të tatimpaguesve të biznesit të vogël. Në fakt, faktorë të tillë si (1) një prag tatimor i lartë i TVSH-së; (2) mbulim i dobët i shërbimeve në bazën e TVSH-së; dhe (3) fshehja e sipërmarrjeve të madhësisë së mesme nën pragun tatimor të TVSH-së, të çojnë në mbledhjen e të ardhurave të ulëta tatimore. Të qëndruarit për një kohë të gjatë të të njëjtëve tatimpagues në kategorinë e biznesit të vogël të çon në dukurinë e veçantë të dobësimit të luftës kundër evazionit tatimor. Në një ekonomi të vogël si e Shqipërisë, me kohë është vënë re zhvillimi i një tregu dytësor në duart e tatimpaguesve të biznesit të vogël për faturat e TVSH-së, të cilat ata nuk mund t’i përdorin për të kredituar TVSH-në e paguar në blerje sepse janë poshtë pragut tatimor të TVSH-së. Pra, ky prag tatimor ka krijuar një segment shumë të madh të paguesve potencialë të TVSH-së, që aktualisht bëjnë pjesë te kategoria e biznesit të vogël, si dhe një treg me leverdi për faturat e tyre kur ata janë furnizues dhe jo shitës me pakicë. Kërkuesit e faturave janë paguesit e mëdhenj dhe/ose të rregullt të TVSH-së të cilët janë një grup më i vogël që mbajnë një barrë jopropocionale të tatimit dhe nxiten të gjejnë rrugë për të shmangur, ose evaduar tatimin, duke blerë në treg fatura që nuk kanë lidhje me veprimtarinë e tyre të biznesit, si dhe duke kredituar TVSH-në e paguar në blerje mbi bazën e këtyre faturave. Kjo dukuri e fshehjes së bizneseve të madhësisë së mesme nën pragun tatimor të TVSH-së në mënyrë thelbësore kërkon vigjilencë të fortë administrative, që nënkupton vlerësimin e vazhdueshëm të trajtimit të biznesit të vogël nën regjimin e TVSH-së dhe asimilimin progresiv të tyre në administrimin e përgjithshëm të TVSH-së. Në vitin 2005 në Shqipëri ushtronin veprimtarinë e tyre gjithsej 46 mijë biznese (natyrisht rreth 10 mijë ishin të regjistruara për TVSH, diferenca ishte e regjistruar si tatimpagues për qëllime të tatimit mbi biznesin e vogël), ndërsa sot janë regjistruar gjithsej 102 000 biznese (dhe në qoftë se përfshijmë këtu edhe rrjetin e dyqaneve të kompanive të mëdha, në fakt janë 130 000 vende efektive biznesi ku ushtrohet veprimtari ekonomike). Sipërmarrësit e mesëm, veçanërisht ata të sektorit të shërbimeve, duhet të mbulohen gjithashtu nën rrjetin e trajtimit me TVSH, por jo vetëm në dukje, sepse në qoftë se nuk bëhet kjo, gjenerimi i të ardhurave të TVSH-së do të vazhdojë të jetë i ulët. Përvoja ka nxjerrë në pah se mbledhja e TVSH-së poshtë 1/3 të një përqindje prej 20 për qind të TVSH-së, në mënyrë tipike, nënkupton përjashtimin e shumë tatimpaguesve nga trajtimi me TVSH ose duke vendosur një prag tatimor shumë të lartë që vetëm mbi atë të zbatohet TVSH-ja e rregullt. Në këtë mënyrë është jashtëzakonisht e rëndësishme të përfshihen sa më shumë biznese në sektorin e shërbimeve që është e mundur në bazën e TVSH-së dhe ketë një program të vazhdueshëm të lëvizjes së një numri gjithnjë në rritje të tatimpaguesve nga kategoria e tatimpaguesve të biznesit të vogël në kategorinë e tatimpaguesve të rregullt të TVSH-së. Kjo nuk është një detyrë e lehtë, sepse në fakt priten vështirësi nga dy drejtime. Së pari, lobingu politik në favor të biznesit të vogël është mjaft i fuqishëm, pasi biznesi i vogël përfaqëson një numër të madh punëdhënësish dhe mund të jetë e vështirë që administrata tatimore të fitojë besimin e tyre për t’i trajtuar si tatimpagues të TVSH-së. Së dyti, vetë administrata tatimore nuk është e sigurt nëse do të siguronte një të ardhur të konsiderueshme në qoftë se TVSH-ja do të shtrihej te tatimpaguesit e biznesit të vogël, veçanërisht po të vendoset pragu i TVSH-së në 5 milionë lekë në vit. Megjithatë, nuk duhet injoruar fakti se pasqyrimi i degëzimeve negative që ka rezultuar nga trajtimi i sektorit të biznesit të vogël nën pragun tatimor të TVSH-së, meriton vënien në jetë të një politike vigjilente të administrimit të kësaj kategorie tatimpaguesish.


Analistët dhe studiuesit e njohur të sistemit tatimor në vendet në tranzicion argumentojnë se tre janë faktorët kyçë me gjasa për një administrim efektiv tatimor: (1) vullneti politik për ta administruar sistemin tatimor në mënyrë efektive, vullnet që dëshmohet me anë të të ardhurave tatimore të mbledhura në periudhën e viteve 2005 – 2009 në krahasim me vitet 2001 – 2005, veçanërisht, ritmet e tyre të rritjes nga njëri vit në tjetrin; (2) strategjia e qartë për arritjen e qëllimit, strategji që në fakt ka vuajtur për shkak të ndryshimeve të shpeshta të menaxherëve dhe personelit të administratës tatimore brenda një periudhe katërvjeçare (p.sh katër drejtorë të përgjithshëm, nga të cilët dy me më pak se një vit në detyrë dhe vetëm njëri prej tyre profesionist nga radhët e zyrtarëve tatimorë me përvojë të gjatë dhe me trajnimin e duhur profesional); dhe (3) përcaktimi i burimeve të personelit. Një politikë tatimore e projektuar mirë nuk mund të garantojë sukses të vazhdueshëm pa marrë në konsideratë të veçantë si dhe pa i vlerësuar njëlloj të tre faktorët në fjalë, çka dëshmon se në qoftë se nuk luftohen fort interesat e politikës për të ndërhyrë në administratën fiskale, si dhe pa siguruar kohën, burimet dhe një mbështetje afatgjatë politike, në Shqipëri nuk mund të parashikohet një administrim efektiv dhe efiçent i mbledhjes së tatimeve, tregues ky i cili nga analistët perëndimorë, vlerësohet si një nga treguesit e nivelit të themeleve politike të shtetit. Pra, si kusht kryesor për një administrim tatimor efektiv mbetet sigurimi i një personeli cilësor për administratën tatimore, i cili duhet të jetë në gjendje ta trajtojë tatimpaguesin si klient, por si një klient që nuk është i gatshëm për të paguar dhe jo si një hajdut që duhet kapur, duke synuar të kemi një administratë tatimore profesionale, me qëllimi kryesor ndërtimin e një sistemi tatimor të bazuar në përmbushjen me bindje të detyrimeve tatimore. Por, ndërkohë opinioni publik është i ndërgjegjshëm se jo të gjithë tatimpaguesit deklarojnë ndershmërisht të gjitha detyrimet e tyre tatimore në përputhje me ligjin dhe në një masë jo të vogël kjo vjen nga fakti se tatimpaguesit nuk besojnë plotësisht se ata trajtohen në mënyrë të barabartë. Aspekti më i neglizhuar i administrimit tatimor është mosndjekja e menjëhershme e tatimpaguesve që nuk plotësojnë deklaratat dhe i atyre që pagesat nuk u përputhen me detyrimet tatimore (tatimpaguesit informalë). Vetëm duke njohur bazën e mosdeklarimit të të ardhurave ose të qarkullimit dhe arsyet e tjera, administrata tatimore mund t’i përcaktojë siç duhet burimet e saj për të përmirësuar mbledhjen e tatimeve dhe për të siguruar trajtim të barabartë të tatimpaguesve dhe një barrë të njëjtë tatimore. Për të arritur një gjë të tillë, përveç kontakteve sa më të pakta me tatimpaguesit, që tashmë e ndihmon në mënyrë të konsiderueshme marrja dhe dorëzimi online i deklaratave tatimore, zyrtarëve tatimorë duhet t’u pakësohet në maksimum e drejta (maturia personale) në marrjen e vendimeve për trajtimin e tatimpaguesve, përndryshe do të vazhdojë keqpërdorimi i detyrës dhe i autoritetit që u jep ligji nga zyrtarët tatimorë, duke dëmtuar edhe më tej besimin publik ndaj pjesës tjetër të stafit dhe ndaj administratës tatimore në tërësi. Por kontrollet e shumta bëjnë të mundur që zyrtarët tatimorë, pak a shumë, të bëjnë para shtesë mbi pagat e tyre duke i mbledhur ato nga pazaret që bëjnë me tatimpaguesit: në një situatë të tillë korrupsioni, në të vërtetë, në mënyrë konvencionale pranohet një nivel i caktuar i shpërblimit që marrin nga privatët zyrtarët tatimorë, edhe pse këto sjellje korruptive duhet të jenë absolutisht të papranueshme për punonjësit e administratës tatimore. Historitë e shumta të administratave tatimore në vendet perëndimore, një vend të veçantë ua kanë kushtuar në detaje mënyrave që kanë provuar në shekuj për të kufizuar impulsin natyror të zyrtarëve tatimorë për të bërë para shtesë mbi pagat e tyre. Shpërblimet për performancë të mirë dhe ndëshkimet për performancë të varfër; mbivendosja, dublimi dhe strukturat e bollshme administrative; ndarja e funksioneve ndërmjet zyrtarëve të ndryshëm, si për t’i përdorur si një kontroll mbi tjetrin ashtu dhe për ta bërë më të vështirë dhe më të kushtueshëm dhënien e ryshfetit; përdorimi i “spiunëve” brenda dhe jashtë administratës tatimore për të kontrolluar ndershmërinë e zyrtarëve tatimorë si dhe mjete të tjera të përdorura për këtë qëllim nuk kanë dhënë rezultat. Rreth dhjetë vjet më parë Administrata Tatimore Austriake vendosi të kontrollojë me anë të një njësie të veçantë punën e zyrtarëve të kontrollit tatimor për TVSH dhe rezultatet ishin të çuditshme: të ardhurat nga TVSH-ja ranë, sepse kontrollet u përqendruan (për shkak sigurie) vetëm mbi tatimpaguesit e rregullt, me qëllim që të mos ndëshkoheshin nga kontrolli i brendshëm. Është më se e qartë që sa më shumë vend të ketë për pazare ndërmjet zyrtarëve dhe tatimpaguesve në procesin e administrimit të sistemit tatimor, aq më shumë fushë veprimi do të ketë për dhënie ryshfeti, sepse një kërkesë arbitrare dhe këmbëngulëse e administratës tatimore mbi tatimpaguesin, si përgjigje nënkupton pazare për të dyja palët. Çdo tatim që duhet paguar, në qoftë se nuk llogaritet të mblidhet mbi një bazë të matshme, të vëzhgueshme dhe të verifikueshme pa vështirësi, do të krijojë një fushë më të madhe për pazare me tatimpaguesit. Nga ana tjetër, duhet pohuar se puna e zyrtarëve tatimorë në Shqipëri nuk është e lehtë dhe nuk ka gjasa të jetë e tillë në të ardhmen në qoftë se nuk merren në konsideratë të njëllojtë si politika tatimore, si strategjia, ashtu dhe përcaktimi i burimeve në përputhje me kërkesat e kohës, pasi do të ishte fantazi të mendohej që në një kohë të shkurtër administratën tatimore Të mund t’ia heqësh nga dora “sherrit” të favorizimit politik: të punësimit të partiakëve, pa harruar mizërinë e faktorëve të tjerë, si të paguarit pak, të trajnuarit dhe të motivuarit varfër të punonjësve të shërbimit civil. Aq kohë sa lufta kundër korrupsionit nuk do të ketë hapësirë për të qenë e monitoruar nga ata që i marrin shërbimet publike dhe jo nga ata që i japin, nuk mund të shpresohet që të denoncohet korrupsioni nga vetë të korruptuarit, pavarësisht faktit se pjesa më e madhe e zyrtarëve tatimorë nuk janë të korruptuar, pasi lufta kundër sistemit që pjell dhe nxit korrupsionin, nuk mund të jetë e njëjta gjë me luftën kundër individëve të korruptuar.