Luftë civile apo nacionalçlirimtare. Këshilli i Lartë i Regjencës, apo Fronti Antifashist? Çfarë e bëri bashkë Enver Hoxhën me Ahmet Zogun? A e provokoi Çërçilli incidentin e kanalit të Korfuzit dhe pse Shqipëria nuk pranoi vendimin e Gjykatës së Hagës? Ari anglez dhe dëmshpërblimi gjerman, i morëm apo i humbën? Të gjitha këto përgjigje jepen në intervistën e mëposhtme. Gazetarja Rudina Xhunga ka mbledhur në emisionin "Shqip" në "Top Channel", historianët Xhelal Gjeçovi, Paskal Milo e Hamit Kaba. Ata u japin përgjigje pyetjeve rreth të cilave është ngritur emisioni i kësaj jave i gazetares Xhunga në "Top Channel".







Rudina Xhunga: Ishte luftë civile apo luftë nacionalçlirimtare?



Xhelal Gjeçovi: Ky debat ka kohë që ka nisur dhe dihet që do të vazhdojë. Është një debat që nuk ekziston vetëm te ne, por po zhvillohet edhe në vende të tjera evropiane, sidomos ballkanike. Pyetja është nëse kjo luftë, e cila dihet që nisi si luftë nacionalçlirimtare, shkoi deri në fund si e tillë apo u kthye në një luftë civile?! Pikëpamjet janë të ndara për historianët nga njëri vend në tjetrin, pasi kam lexuar mendimet e tyre për luftën tonë dhe paralelizmat me ato të Jugosllavisë e Greqisë. Jam i pikëpamjes që lufta nacionalçlirimtare nisi si e tillë dhe përfundoi po si e tillë, por jam i mendimit që ajo është e pleksur e gërshetuar me elementë të luftës civile. Unë nisem nga një koncept bazë, që është teoria e historisë; me luftë civile nënkuptojmë luftën, përplasjen, ndeshjen nëpërmjet forcave politike brenda një vendi, ndeshje, e cila ka si synim marrjen, administrimin e pushtetit. Nga ky përcaktim i teorisë së historisë, vjen konkluzioni që luftë civile kemi në një vend që është i lirë dhe jo i pushtuar, sepse në një vend të pushtuar, pushtetin e administron okupatori. Nga kjo bazë jam nisur që kam shpjeguar ngjarjet në funksion të kësaj ideje, që kjo është luftë nacionalçlirimtare, e cila synonte të çlironte vendin nga pushtuesi i huaj, të rivendoste pavarësinë kombëtare të Atdheut dhe të vendoste në Shqipëri një regjim demokratik.



Paskal Milo: Pothuajse përputhem me Xhelalin (Gjeçovin) për trajtimin e kësaj çështjeje. Unë mendoj se lufta nacionalçlirimtare nuk vihet në dyshim që ka qenë luftë antifashiste nacionalçlirimtare, por në rrugë e sipër, sidomos në fazën e fundit të saj, ka pasur elementë të luftës civile, ku në një krahinë të caktuar mund të ketë marrë përparësi lufta civile në raport me luftën antifashiste, me luftën kundër pushtuesve të huaj, por kjo nuk na jep të drejtë që elementë të veçantë të theksuar në një krahinë të caktuar të Shqipërisë, në një periudhë të caktuar të historisë së luftës antifashiste, të mund të përgjithësojmë që lufta antifashiste nacionalçlirimtare ka qenë një luftë civile. Madje askush që ka sens historik, ai që është antifashist nga shpirti dhe në ide, nuk e përkrah idenë që ishte vetëm luftë civile.



Hamit Kaba: Mendoj që ky është një rast vërtet tepër i debatueshëm, që ka nisur që herët e nuk besoj se përfundon tani, d.m.th ky konsiderohet ende si rast në studim. Problemi i luftës civile në Shqipëri nuk është vetëm një problem shqiptar, është një problem që lidhet edhe me ngjarjet në Jugosllavi dhe në një farë mënyre edhe me ngjarjet në Greqi. Është një fenomen ku nuk mund të thuhet që kishte luftë të pastër civile, me ato modelet klasike të luftës civile që janë shkruar deri tani, por ndodh pikërisht në këto tre vende ku forcat kryesore, të cilat luftuan realisht kundër pushtuesit, ishin forcat e majta, ishin forcat komuniste. Dhe në fakt, ka një problem që duhet studiuar se përse ndodhi pikërisht në Greqi, Jugosllavi dhe Shqipëri?!



Rudina Xhunga: Vihet re një tendencë për të rivlerësuar figurat që bashkëpunuan me pushtuesin. E drejtë? A duhen trajtuar njëlloj Mit‘hat Frashëri dhe Xhaferr Deva, p.sh.?



Xhelal Gjeçovi: Ky mbetet problemi më delikat që mbetet për t‘u trajtuar, për t‘u diskutuar. Unë gjithmonë kam pasur mendimin që ne jemi një popull i vogël që nuk i ka me bollëk figurat, kemi një histori mbijetese dhe të gjitha figurat duhen parë në raport me rrethanat ku kanë vepruar, duke trajtuar me kujdesin më të madh atë ç‘ka janë përpjekur të japin, atë çfarë dhanë dhe atë që nuk dhanë. Është e vërtetë që kolaboracionizmi i shfaqur edhe te ne nuk është një fenomen thjesht shqiptar, por i shfaqur kudo. Në të gjitha vendet e pushtuara, një pjesë bashkëpunon me pushtuesin, një pjesë qëndron në pritje, një pjesë i kundërvihet e lufton deri në fund me pushtuesin. E keni kapur me të drejtë që edhe këta që bashkëpunuan me pushtuesin nuk mund të radhiten njëlloj, nuk mund të etiketohen njëlloj. Ju përmendni figurat e Mit‘hat Frashërit dhe Xhaferr Devës. Absolutisht nuk mund të krahasohen këto dy figura. Jo vetëm Mit‘hat Frashëri, por unë nuk vë asnjë nga këto figura që kanë zënë poste të larta në administratën publike me ato që drejtuan formacionin ushtarak në të cilën vranë e prenë partizanë dhe njerëzit që mbështesnin partizanët.



Për sa i përket Mit‘hat Frashërit dhe një kategorie të tërë figurash, duhet kuptuar që ata vinin nga një e kaluar patriotike. Mit‘hat Frashëri ishte një nga figurat e shquara të Rilindjes Demokratike, të shpalljes së pavarësisë, konsolidimit të shtetit shqiptar në periudhën e regjimit të Zogut, ishte antizogist i vendosur, pra ishte një figurë që vinte me një bagazh të madh patriotik. Megjithatë duhet ta pranojmë që në periudhën e pushtimit italian, sidomos të pushtimit gjerman, një numër figurash, ndër ta edhe Mit‘hat Frashëri, nuk u orientuan drejt, nuk zunë pozicionin që duhej. Pozicioni i tyre nuk përputhej me interesat që kërkonte populli, nuk përputhej me interesat e luftës antifashiste nacionalçlirimtare kundër pushtuesit të huaj. Këto fakte duhen shpjeguar, duhen sqaruar pse ata morën këtë pozicion, pse nuk u orientuan. Ata ishin njerëzit më të kulturuar të kohës. Atëherë çfarë kishin? Ishin një mori interesash, një mori iluzionesh që i bënë të zinin pozicione që nuk ishin në interes të vendit të tyre.



Paskal Milo: Nëse flasim për figurën e Mit‘hat Frashërit, patjetër që ai dallon nga një numër personalitetesh të Luftës së Dytë Botërore në Shqipëri. Thelbi i Mit‘hat Frashërit ka qenë antikomunizmi, për mendimin tim, dhe duke qenë antikomunist, Mit‘hat Frashëri në atë kohë, e humbi perspektivën dhe nuk gjeti mënyrë tjetër për të luftuar komunizmin veç duke u bashkuar me pushtuesit gjermanë. Sepse duke parë që komunistët po forcoheshin çdo ditë e më shumë, duke parë që fronti nacionalçlirimtar nën drejtimin e komunistëve po forcohej gjithmonë e më shumë dhe perspektiva e fitores do t‘u takonte atyre, atëherë për të ndaluar ardhjen e komunizmit në Shqipëri, një numër njerëzish si Mit‘hat Frashëri por edhe Hasan Dosti, Bahri Omari etj., shkuan e u bashkuan me pushtuesit gjermanë dhe krijuan atë që u quajt qeveria e përkohshme, krijuan edhe regjencën nën pushtimin gjerman, nën ombrellën se po krijonin një mundësi që Shqipëria të mos vuante kaq shumë nga fashizmi.



Rudina Xhunga: Nëse do të kishte fituar regjenca dhe jo fronti me mbështetje popullore në Shqipëri, në fund të luftës, ç‘rrjedhë do të kishin marrë ngjarjet?



Paskal Milo: Nëse do të kishte këtë rrjedhë që ju supozoni, atëherë Shqipëria do të ishte rreshtuar si një vend i kampit fashist, do t‘i nënshtrohej të gjitha rrjedhojave të një fuqie të mundur, do të diskutohej në Konferencën e Paqes së Parisit dhe vendet fqinje që mezi prisnin të merrnin copat që pretendonin prapë nga Shqipëria dhe po të vesh re dokumentet e Luftës së Dytë Botërore në Kancelaritë Evropiane, veçanërisht qeveria greke dhe qeveria Mbretërore Jugosllave, këmbëngulnin me të madhe që pas lufte, Shqipëria të trajtohej si vend pro fashist dhe që duhej të plotësoheshin pretendimet e qeverisë greke me Shqipërinë e Jugut. Madje edhe në Konferencën e Paqes së Parisit, Kryeministri Caldaris i Greqisë, e ngriti me të madhe çështjen që Shqipëria nuk ka lidhje këtu, Shqipëria është vend i mundur dhe me të duhet të nënshkruajmë traktat paqeje, traktat midis fituesit dhe humbësit, tha ai. Madje ai ka shtuar që Shqipëria duhet të dëmshpërblejë Greqinë, pasi i ka shpallur luftë bashkë me Italinë. Pra, imagjinoni, që u bë lufta nacionalçlirimtare, ne u pranuam në bllokun antifashist të popujve dhe prapë pretendimet territoriale ndaj Shqipërisë pas lufte u shfaqën në Konferencën Ndërkombëtare që ishte ajo e Parisit.



Xhelal Gjeçovi: Pikërisht këtu qëndron fataliteti, këtu qëndron rreziku i madh i atij rreshtimi që bënë ata nacionalistë të cilët mendonin për një perspektivë tjetër për Shqipërinë. Por do të ishte fatale për ne me atë që rezultoi në fund. Jo vetëm Greqia bënte plane por edhe Jugosllavia, megjithatë veçanërisht Greqia. Shqipëria u ndesh me një realitet konkret. Ashtu siç tha edhe z. Milo, Kryeministri grek Caldaris këmbëngulte duke spekuluar se Shqipëria e ka mbështetur agresionin e fashizmit italian kundër Greqisë.



Hamit Kaba: Rezistenca që bënë forcat antifashiste në Shqipëri është rezistenca e parë e madhe e shtetit të pavarur shqiptar. Në Konferencën e parë me Gjermaninë, nuk u ftuam në nëntor-dhjetor të ‘45, shkuam me vonesë. Në Konferencën e Paqes ne sërish hymë me vonesë dhe kështu që shiheshim gjithmonë me një sy dyshues të shkaktuar nga arsye të ndryshme. Kisha një shembull, duke punuar në arkivat e Moskës dhe duke shfrytëzuar botimet e tyre të fundit, gjeta protokollin sekret britaniko-sovjetik të dhjetorit të 1941. Unë jam surprizuar, me thënë të vërtetën, kur pashë se si britanikët dhe sovjetikët bënin prognozën se si do të ishte Evropa pas Luftës së Dytë Botërore, një gjë që duket pak si absurde kur disa dhjetëra kilometra larg Moskës ishin trupat gjermane. Për Shqipërinë, në bisedimet paraprake thuhej se Shqipëria mund të jetë një shtet i pavarur nën garancinë e të mëdhenjve, ky ishte propozimi rus. Më vonë, me ndërhyrjen e britanikëve, u vendos në protokoll të jetë një shtet i pavarur por nën garancinë e të mëdhenjve. Këtë formulë e kanë pasur edhe personalitete të tjera. Edhe kryetari i misionit amerikan, Xhejkobs, që ishte në Shqipëri, të paktën në dy raste që kam qenë unë, thotë që Shqipëria duhet të jetë nën mbrojtje të Kombeve të Bashkuara.



Rudina Xhunga: Pas ‘44, në Shqipëri, vendoset regjimi komunist, pra Shqipëria kaloi me Lindjen dhe jo me Perëndimin. Çfarë e diktoi këtë?



Paskal Milo: Ka disa arsye që e kanë diktuar fatin e Shqipërisë në atë kohë. E para është se Shqipëria doli nga statusi i një vendi antifashist ku lufta antifashiste nacionalçlirimtare u evidentua, ku Partia Komuniste si fakt i pamohueshëm u ndodh në krye të kësaj lufte. Për rrjedhojë, ajo diktoi edhe në terren për pushtetin e ardhshëm. Arsyeja e dytë është së Fuqitë e Mëdha, aleate të Kombeve të Bashkuara siç ishin Shtetet e Bashkuara, Britania e Madhe dhe Bashkimi Sovjetik, në luftë e sipër panë se kush e mbante peshën e luftës, kush bënte rezistencë aktive kundër fashizmit, kush ndihmonte fuqitë aleate në luftën kundër fashizmit. Për rrjedhojë, me gjithë prirjen demokratike që ata kishin për të mbështetur elementë antikomunistë siç ishte Abaz Kupi, ata në fund i braktisën, Abaz Kupin dhe të gjithë përfaqësuesit e Ballit që bashkëpunuan me fashizmin, me bashkëpunuesit gjermanë, sepse e panë në terren që ata që luftonin realisht ishin fronti nacionalçlirimtar. Kështu, në fund të luftës, megjithëse nuk e donin, ata u detyruan të pranonin realitetin dhe ka dokumente të cilat e thonë fare qartë. Dhe e treta, po vendoseshin konturët e botës pas luftës dhe Fuqitë e Mëdha gjithmonë mendonin që si do të ndahej bota pas lufte dhe element qendror i kësaj ndarjeje ishin dy piketa kryesore; është marrëveshja e Çërçillit me Stalinin, në tetor të 1944-ës, ku u nda me përqindje influenca e shteteve të tyre mbi Ballkan, mirëpo për një moment Shqipërinë e harruan. Ishte ditën e nesërme kur ministrat e Jashtëm të Bashkimit Sovjetik, Molotov me Iden, vendosën t‘i ndahej 50% influencë britanike dhe 50% influencë sovjetike. Dhe e dyta është Konferenca e Jaltës, ku përfundimisht Fuqitë e Mëdha vendosën raportet midis tyre dhe këtu mbyllet historia. Pra, Shqipëria përfundimisht u radhit në vendet e lindjes për këta tre faktorë kryesorë. Por Fuqitë e Mëdha pasi vendosën këtë gjë, bënë përpjekje që të krijonin në Shqipëri një qeveri koalicioni pra, një qeveri të përbashkët ku të futeshin edhe elementët nacionalistë.



Xhelal Gjeçovi: Lufta jonë nacionalçlirimtare ishte një revolucion antifashist nacionalçlirimtar dhe demokratik, jo komunist. Kjo do të thotë që nga lufta duhet të kishte edhe një regjim demokratik dhe jo komunist dhe njëpartiak. Po atëherë pse erdhi ky produkt? Është rezultat i zhvillimit të brendshëm, i zhvillimit të luftës sonë. Fakti që forcat nacionaliste, grupime të rëndësishme, forcat kryesore, Partia e Ballit Kombëtar dhe Legaliteti nuk morën pjesë në luftë, iu kundërvunë kësaj lufte. Në njëfarë mënyre, ata objektivisht ia lehtësuan barrën Partisë Komuniste për të ardhur e vetme në pushtet dhe për të vendosur regjimin e vet. Pas lufte, këta dolën pas loje, u shpartalluan ushtarakisht, krerët e tyre u larguan jashtë vendit dhe Partia Komuniste mbeti e vetme pa oponencë. Unë jam me mendimin që ka shprehur profesor Kristo Frashëri, i cili thotë se ‘nëse këto forca do të kishin marrë pjesë në mënyrë aktive në luftë, me figurat e njohura patriotike që kishim, me simpatinë dhe mbështetjen popullore dhe mbështetjen e aleatëve që ishin të prirur të ndihmonin, situata e pasluftës do të ishte totalisht ndryshe. Këto dy forca, sidomos Balli dhe Partia Komuniste, do ishin komponentë që nuk do të mund të asgjësonin njëri-tjetrin, do të ishin të detyruar të bashkëjetonin dhe të konkurronin në një shoqëri demokratike‘. Prandaj, në njëfarë mënyre, kryesorja që u vendos regjimi komunist ishte produkt i vet koncepteve që kishte Partia Komuniste, por deri në njëfarë pike është edhe faji i këtyre organizatave nacionaliste që braktisën luftën dhe që i lanë hapësirë Partisë Komuniste të marrë pushtetin e vet.



Rudina Xhunga: Do të doja të dija z. Kaba, në lidhje me anglo-amerikanët dhe për të kuptuar a ka ardhur Enver Hoxha në pushtet me bekimin e tyre?



Hamit Kaba: Nuk mendoj që anglo-amerikanët bekuan ardhjen e Enver Hoxhës në fuqi, por puna qëndron që Enver Hoxha i kishte marrë avantazhet e veta gjatë luftës dhe në njëfarë mënyre kontrollonte gjithë vendin. Anglo-amerikanët, kur i braktisën forcat nacionaliste, të vetmen alternativë për të bashkëpunuar kishin antifashistët. Mirëpo përpjekjet e tyre nuk ishin maksimale në Shqipëri, sepse sipas opinionit tim, as anglezët dhe as amerikanët nuk kishin interesa primare në Shqipëri.



Rudina Xhunga: Çfarë interesash kishte Anglia në Shqipëri?



Paskal Milo: Nëse do ta nisim nga dhjetori i 1943-shit, u mbajt ajo që njihet Konferenca e Teheranit të tri Fuqive të Mëdha, Shteteve të Bashkuara të Amerikës, Britanisë së Madhe dhe Bashkimit Sovjetik. Aty, Çërçilli, për herë të parë, ka ngritur idenë e hapjes së frontit të dytë në Ballkan dhe aty është përplasur me Shtetet e Bashkuara të Amerikës dhe me Rusinë, të cilat nuk donin që frontin e dytë ta hapnin në Ballkan, por në Evropë, sepse atje ishte teatri më i madh i luftimeve. Por Çërçillit aty i është dhënë e drejta, për shkak të interesave që Britania e Madhe kishte në Ballkan, pasi Ballkani ishte ura lidhëse e Lindjes së Afërt me Lindjen e Mesme, ku Britania kishte interesa të mëdha dhe ku Britania ishte perandori e deteve dhe ku donte që Mesdheun Lindor ta kontrollonte, atëherë asaj iu dha si prioritet të merrej me Ballkanin dhe që në 1943-shin, asaj i është thënë që Greqinë e ke totalisht nën kontroll. Kjo ishte një nga arsyet pse anglezët u futën shumë fort në Greqi gjatë Luftës së Dytë Botërore dhe pas luftës. Në ndarjen që u bë midis Çërçillit dhe Stalinit, zona e influencës u la 90 për qind influencë britanike dhe 10 për qind influencë sovjetike. Dhe kur u bë lufta civile në Greqi, komunistët grekë nuk e dinin këtë fakt dhe ushqenin mbështetje më të madhe nga Stalini, mirëpo Stalini e kishte bërë marrëveshjen, por askush nuk e dinte.



Hamit Kaba: U fol për takimin e Çërçillit me Stalinin në tetor të 1944-ës. Në dokumentet që unë disponoj, Shqipëria nuk përmendet fare. Bisedimet fillojnë nga data 9 deri më 18 dhe në asnjë nga këto faqe, për fatin tonë të keq, Shqipëria nuk përmendet fare.



Paskal Milo: Nuk është ashtu. Bisedimet kanë filluar më datë 9 dhe më datë 11, duke qenë se Shqipëria u harrua ditën e parë në ndarjen që bënë me përqindje, janë mbledhur dy ministrat dhe unë kam gjetur relacionin në arkivin e "Foreign Office" (të Zyrës së Jashtme), i cili thotë që, meqenëse Shqipëria u harrua në ndarjen e datës 9, të dy ministrat më datë 11 kanë rënë dakord që edhe Shqipëria të ndahet 50% me 50%.



Xhelal Gjeçovi: Është e vërtetë që Britania e Madhe kishte epërsi në Ballkan ndaj Fuqive të tjera të Mëdha, ishte e njohur që në kohën e regjimit të Zogut dhe me këtë trashëgimi erdhi në periudhën e pushtimit italian. Është e vërtetë që deri në 1941-shin, Britania nuk shfaqte interesa të veçanta për Shqipërinë pasi këto i kishte Italia, por ajo kishte interesa të veçanta në Jugosllavi dhe Greqi. Megjithatë, pas 1941, fillon e zhvillohet shumë shpejt interesimi për Shqipërinë aq sa janë të gatshëm për t‘u lidhur me rezistencën shqiptare. Rezistenca shqiptare i vë kusht që të korrigjonin qëndrimin që kishin mbajtur deri në atë kohë gjatë agresionit të fashizmit italian, pra që Britania të pranonte pavarësimin e Shqipërisë.



Rudina Xhunga: Kur u prishën marrëdhëniet tona me anglo- amerikanët? Ka qenë incidenti i Korfuzit vendimtar apo vetëm pretekst?



Paskal Milo: Incidenti i Korfuzit, i dyti, ka qenë kapaku i prishjes. Përpjekjet për të vendosur marrëdhënie diplomatike me kushtëzimet që i vunë anglo-amerikanët qeverisë së Enver Hoxhës, shkonin paralel. Në nëntor të 1945-ës u bë njohja e qeverisë së Enver Hoxhës nga tri Fuqitë e Mëdha, është bërë me një deklaratë të koordinuar midis tyre. Pas kësaj, filloi procesi i vendosjes së misioneve dhe në pranverën e 1945-ës, erdhi misioni ushtarak britanik Hoxhsonin në krye dhe misioni civil me Xhejkobsin amerikan. Njohja e qeverisë u bë në nëntor, por kjo njohje u bë e kushtëzuar. Amerikanët kërkuan që të njiheshin të gjitha traktatet e paraluftës dypalëshe dhe shumëpalëshe, ndërkohë që anglezët shtuan edhe një kusht për çështjen e kufirit d.m.th, që e linin të hapur çështjen e kufirit në Konferencën e Paqes dhe këtu kishin parasysh pretendimet greke ndaj Shqipërisë së Jugut. Megjithatë, përplasja filloi pas janarit. Me amerikanët nuk kishim traktate, por ata kërkonin traktate, megjithatë e vërteta është që Enver Hoxha nuk donte që të pranonte traktatet me Shtetet e Bashkuara të Amerikës, duke nxjerrë si pretekst vendimet e Kongresit të Përmetit. Me anglezët kishte disa probleme, përveç dyshimeve që kishte vet Enver Hoxha. Është e çuditshme të shikosh që Enver Hoxha ishte i prirur që marrëdhëniet me amerikanët të ishin më të mira, ndërsa me anglezët më të këqija, sepse tek anglezët kishte filluar të dyshonte që në kohën e luftës. Këto dyshime u ushqyen edhe më vonë dhe në pranverë të vitit 1946, kur anglezët i bënë disa kërkesa, siç ishte çështja e varreve të oficerëve të ushtarëve britanikë të vrarë në Shqipëri, ndodhi incidenti i parë i Kanalit të Korfuzit, ku anijet britanike u goditën në shenjë paralajmërimi në Gjirin e Sarandës. Aty sapo ishte lajmëruar në Beograd që do të vinte ambasadori, ose ministri fuqiplotë i Britanisë. Një orë pasi ky njoftim u dha, u anulua pasi u morr vesh incidenti i parë i Kanalit të Korfuzit. Megjithatë, që nga maji deri në tetor, ku ndodhi incidenti i dytë i Kanalit të Korfuzit dhe më i rëndësishmi ku u vranë 44 oficerët e marinarët britanikë, në këtë kohë britanikët e pezulluan çështjen e shkëmbimit të ministrave fuqiplotë.



Rudina Xhunga: Do të doja të ndalonim për të sqaruar pak më shumë çfarë është incidenti i Kanalit të Korfuzit.



Paskal Milo: Ka dy aspekte në lidhje me Kanalin e Korfuzit, pasi duhet të jemi të saktë historikisht dhe nga pikëpamja shkencore mbi bazën e studimit të dokumenteve. Përgjegjësia për incidentin e Kanalit të Korfuzit është e dyfishtë, aq sa është e britanikëve, aq është edhe e shqiptarëve. Përgjegjësia e britanikëve është se britanikët ishin të parët që e provokuan. Si? Ka një dokument që e kemi gjetur në fund të shumë dokumenteve të tjerë në fillim të viteve ‘90, që admiraliati britanik urdhërohet nga qeveria me urdhër të Çërçillit që të kalojë në pjesën veriore të Kanalit të Korfuzit dhe këtu citoj "për të parë nëse qeveria shqiptare ka mësuar të sillet apo jo", sepse kur ndodhi incidenti i parë i Kanalit të Korfuzit, i kërkuan qeverisë shqiptare të kërkonte falje për këtë incident, qeveria shqiptare nuk kërkoi falje dhe kështu marrëdhëniet midis tyre ngrinë në atë periudhë. Ne incidentin e dytë, për të parë nëse qeveria shqiptare kishte vënë mend ose jo, u tha atyre të kalonin edhe një herë në Korfuz. Këtu qëndron përgjegjësia britanike. Përgjegjësia e shqiptarëve, e cila nuk njihej deri para 10 vitesh, qëndron pasi ajo në bashkëpunim me jugosllavët ka vendosur minat në Kanalin e Korfuzit. Kanë qenë anije ushtarake jugosllave, me dijeninë e qeverisë, të cilat janë nisur nga Kotorri kanë shkuar natën në Sarandë dhe kanë hedhur minat dhe për këtë ngjarje ka 3-4 dokumente të qarta ku disa prej tyre janë bërë publike.



Hamit Kaba: Për arsye të prishjes me anglo-amerikanët ose për mosvendosjen e marrëdhënieve diplomatike, ka edhe arsye të tjera. Në lidhje me amerikanët, rol negativ kanë edhe jugosllavët, por edhe rusët. Në botimet e fundit, që janë gjetur në arkivat shqiptare dhe të huaja, jugosllavët porositën qeverinë shqiptare që të njihte traktatet e tjera, por të mos njihte traktatin e kombit të favorizuar me Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Të njëjtën gjë bënë rusët më 8 gusht 1946 dhe vetëm pak ditë më vonë, më 13 gusht të 1946, Enver Hoxha u shpreh në mënyrë të qartë që ne njohim këto e nuk njohim ato. Problemi i traktateve ishte një problem parimor për Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Vetë jugosllavët i vendosën marrëdhëniet me Shtetet e Bashkuara të Amerikës, pasi njohën të gjitha traktatet ndërsa neve na dhanë një këshillë tjetër. Kjo pasi jugosllavët kishin idenë për ta bashkuar Shqipërinë me Jugosllavinë, në një nga republikat e Jugosllavisë. Nëse Shqipëria do të njihej nga aleatët e mëdhenj atëherë do të njihej si një shtet i pavarur, do ishte më i njohur ndërkombëtarisht dhe do ishte më e vështirë për ta bashkangjitur me Jugosllavinë. Ne këtë kontekst mendoj se duhet sqaruar edhe incidenti i Kanalit të Korfuzit, i cili mund të konsiderohet si një vetëvrasje për Shqipërinë ky incident.



Rudina Xhunga: D.m.th ka qenë një kurth i përgatitur nga të gjitha palët apo nuk mund të jemi kaq të pafajshëm?



Paskal Milo: Që të jemi të sinqertë, pasi po flasim për histori, përgjegjësia e palës shqiptare në lidhje me incidentin e Kanalit të Korfuzit, është nisur nga një arsye që për kohën mund të jetë dukur e drejtë. Kishte kërcënime për jugun. Ushtria britanike ishte në Korfuz, të mos harrojmë që kishte shpërthyer lufta civile në Greqi, dhe Shqipëria ishte si një prapavijë për ushtrinë demokratike greke, të komunistëve greke. Pikërisht në këtë atmosferë të ndezur, Enver Hoxha kur ka shkuar në Beograd në qershor të 1946-ës. Ai ka diskutuar me Titon çështjen e integritetit të Shqipërisë dhe kanë diskutuar mënyrën sesi të mbrojnë kufirin, pasi rreziku nga deti vinte. Atëherë Tito e këshilloi për vendosjen e minave dhe për kuriozitet të teleshikuesit, minat nuk u vendosen vetëm në Kanalin e Korfuzit, por edhe në gjirin e Durrësit e në Vlorë. Ato janë hequr shumë vonë dhe madje në kohën kur ka ikur misioni amerikan në dhjetor të vitit 1946, nuk është lejuar që të vijë një anije amerikane dhe të futet në Portin e Durrësit, pasi kishin frikë se do lëviznin mbi minat, pasi ato nuk dinin shtigjet ku duhej të kalonin. Atëherë, qeveria shqiptare propozoi që një anije shqiptare të çonte përtej ujërave misionin amerikan ku do ta priste një anije ushtarake amerikane. Pra, incidenti i Kanalit të Korfuzit ishte me përgjegjësi dyanëshe. Kur Gjykata e Hagës mori vendimin e vet, ajo kishte një bindje që te ky incident ishte dora e Shqipërisë, por nuk e vërtetonte dot. Madje do të sjell një shembull për të treguar që këto mina janë vënë me dijeni të qeverisë shqiptare. Hysni Kapo, në një bisedë që bën me ambasadorin sovjetik më 1947-ën i thotë "të lutem shumë, thuaji në Moskë që t‘i bëjnë presion Beogradit që të vijnë të na heqin ato minat se do vijnë inspektorët nga Gjykata e Hagës e do na i gjejnë aty". E dyta është në kohën kur Enver Hoxha shkoi në Moskë. Në një bisedë me Molotov, ky i fundit i tërheq vëmendjen dhe i thotë që herë tjetër atë punë që bëtë me minat në Korfuz, mos e bëni pa dijeninë tonë.



Xhelal Gjeçovi: Duhet pranuar që anglo-amerikanët patën një qëllim të caktuar ndaj vendit tonë. Ata nuk mund të pajtoheshin me një regjim komunist në Shqipëri. Që në Konferencën e Jaltës u la e hapur rruga e Shqipërisë dhe u la që fati i saj do të vendosej nga zhvillimet e brendshme. Kështu që ka një aktivitet të gjithanshëm politik, diplomatik, për të ndryshuar situatën në Shqipëri. Madje duhet të pranojnë që, sidomos anglezët se amerikanët ishin më të përmbajtur, mbështetën edhe rivendikimet greke ndaj vendit tonë në Konferencën e Paqes për çështjen e kufijve. Pra, këto përpjekje për të vënë në diskutim kufijtë e Shqipërisë, përpjekjet për të rrëzuar regjimin e ligjshëm komunist, krijuan një shije të hidhur tek opinioni shqiptar. Kjo bëri që Shqipëria t‘i shohë me dyshim marrëdhëniet me aleatet pas luftës dhe kështu u përpoqën të gjejnë mbështetje te Lindja.



Paskal Milo: Nuk jam plotësisht dakord me z. Gjeçovi. Çështja e orientimit të Shqipërisë tashmë ishte vendosur, nuk pritej 1946-a pasi ishte vendosur shumë më parë. Jam dakord që mbështetja e britanikëve për pretendimet greke ndaj territorit shqiptar kanë ekzistuar dhe janë fakte, por të mos harrojmë ta inkuadrojmë edhe Konferencën e Paqes së Parisit në kuadrin e Luftës së Ftohtë. Kishte filluar Lufta e Ftohtë dhe Konferenca e Parisit bëhet pikërisht në fillimin e Luftës së Ftohtë dhe bëhet pas incidentit të parë të Kanalit të Korfuzit. Dhe britanikët ishin shumë të revoltuar ndaj qeverisë shqiptare prandaj i shtuan presionet ndaj Shqipërisë.



Rudina Xhunga: Është krijuar ideja që në momentin e prishjes së marrëdhënieve me anglo-amerikanët, nuk ka më marrëdhënie deri në 1990. Cila është e vërteta në fakt, a ka pasur marrëdhënie të fshehta?



Hamit Kaba: Ky është një problem që ka filluar të qartësohet kohët e fundit. Në vitet pasi u tërhoqën misionet angleze, vitet 1947-1947, ishte një periudhe heshtjeje. Viti 1949 shënon një pikë kthese sidomos në marrëdhëniet me Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Qeveria shqiptare kërkon të rivendosë marrëdhëniet me shtetet e Bashkuara të Amerikës duke pranuar të gjitha marrëveshjet, duke përfshirë edhe ato që refuzoi në vitin 1946. Janë zhvilluar bisedime fillimisht në Nju Jork pastaj u zhvendosën në Paris. Bisedimet janë zhvilluar me urdhrat më të lartë të qeverisë shqiptare, të Enver Hoxhës, Manush Myftiut, njeriu që është marrë me këto bisedime është Mihal Shtylla. Megjithëse qeveria shqiptare ishte e gatshme të vendoste marrëdhënie diplomatike me Shtetet e Bashkuara të Amerikës, duhet thënë se Shtetet e Bashkuara të Amerikës, pasi dëgjuan opinionet e qeverisë shqiptare, vendosen të mos e njohin qeverinë shqiptare.



Rudina Xhunga: z. Gjeçovi, regjimi i Enver Hoxhës kishte mbështetje të heshtur nga anglo-amerikanët apo ata vazhdonin përpjekjet për ta minuar?



Xhelal Gjeçovi: Mendoj se anglo-amerikanët asnjëherë nuk hoqën dorë për ta minuar regjimin e Enver Hoxhës si në planin politik, në atë diplomatik, por edhe me organizimin e mbështetjes së forcave që synonin destabilizimin e gjendjes në Shqipëri. Pra, këto forca, që nga viti 1949 deri në 1953, u instruktuan dhe u dërguan njëra pas tjetrës në Shqipëri me qëllim destabilizimin e situatës në vend dhe ata u instruktuan, mbështetën e u dërguan nga anglo-amerikanët. Pra, kjo tregon qartë që anglo-amerikanët nuk hoqën asnjëherë dorë nga synimet për të vendosur një regjim tjetër në Shqipëri dhe për të minuar regjimin komunist.



Paskal Milo: Dua të them një fakt interesant. Në vitet 1945-1946, kam parë dokumente që dy njerëz që në pamje të parë dukeshin sikur nuk puqeshin janë puqur për çështjen e Shqipërisë dhe pozitës së saj ndërkombëtare. Këta janë Enver Hoxha dhe Ahmet Zogu. Ka një numër dokumentesh ku Ahmet Zogu me atë pozitë që kishte, duke filluar nga Londra e më vonë nga Egjipti ku u largua, i dërgonte letra kancelarive perëndimore, qeverisë amerikane, britanike dhe asaj sovjetike ku u kërkonte që Shqipëria të pranohej në Organizatën e Kombeve të Bashkuara. Pra, Zogu e shikonte perspektiven e Shqipërisë si një shtetar, tjetër nga pretendimet për të ardhur si pushtetar në Shqipëri. Por është pozitive për të që në atë kohë, ai pavarësisht se në Shqipëri ishte një regjim komunist, për çështje të pozitës ndërkombëtare të Shqipërisë, për mbrojtjen e integritetit territorial të Shqipërisë, për pranimin e saj në Organizatën e Kombeve të Bashkuara, ai ka mbështetur dhe ka dërguar letra, pra ka bërë përpjekje.



Xhelal Gjeçovi: Kjo është e vërtetë jo vetëm për Zogun, por edhe për ballistët. Ata ishin pa pushim pro minimit të regjimit komunist, por kur ishte fjala për kufijtë dhe integritetin territorial, ishin në mbrojtje të saj. Abaz Ermenji në një deklaratë të tijën, thotë që nëse bëhet fjalë për rrezikimin e integritetit territorial të Shqipërisë, ne do të mbështesim Enver Hoxhën që të mbrojë këtë integritet, këta kufij.



Paskal Milo: Është e vërtetë që në 1949-1953 anglo-amerikanët ndërmorën një fushatë për ta rrëzuar regjimin dhe kjo është një marrëveshje e tetorit të vitit 1949, një marrëveshje me shkrim kjo, që në kuadër të Luftës së Ftohtë duhet të godasim sistemin sovjetik në hallkën e tij më të dobët dhe hallka më e dobët ishte Shqipëria. Pas kësaj, Shtetet e Bashkuara të Amerikës dhe Britania e Madhe, gjithmonë në mënyrë të koordinuar, kanë bërë përpjekje, por të kushtëzuara që të vendosin marrëdhënie diplomatike me Shqipërinë ashtu sikurse edhe qeveria shqiptare në dhjetor të vitit 1955-1956-1957-1958, ka bërë përpjekje që të rivendosë marrëdhënie diplomatike, por meqenëse ishin çështje të diskutueshme të mëdha siç është ari dhe incidenti i Kanalit të Korfuzit, debatet fillonin e ndërpriteshin shpesh. Por marrëdhënie jozyrtare dhe ndryshimi i politikës amerikane ndaj Shqipërisë, fillon në 1961-1962 kur Shqipëria u prish me Bashkimin Sovjetik, sepse prishja i interesonte botës perëndimore. U largua baza e nëndetëseve sovjetike nga Pashalimani i Vlorës dhe u largua një kërcënim real për Italinë, vendet fqinje dhe veçanërisht për NATO-n dhe kjo është diskutuar në Këshillin për Sigurimit Kombëtar në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, e ka diskutuar vetë Presidenti Kenedi. U bënë tentativa në atë kohë që të futeshin në lidhje me qeverinë shqiptare dhe Enver Hoxha çoi një mesazh, siç çoheshin mesazhet në atë kohë, përmes një kryeartikulli te "Zëri i Popullit" më 9 janar 1962, dhe po në këtë vit ka një dokument prej 27 faqesh në departamentin e arkivit të shtetit, i cili thotë "të ndërtojmë kanalin e komunikimit me Shqipërinë".



Hamit Kaba: Në 1958, Këshilli i Lartë i Sigurimit vendosi që të shikonte mundësinë e vendosjes së marrëdhënieve diplomatike me Shqipërinë dhe në të njëjtën kohë edhe me Bullgarinë. Në atë periudhë Shqipëria kishte filluar të ndahej nga Bashkimi Sovjetik por akoma nuk kishte krijuar marrëdhënie të forta me Kinën dhe kishte në një farë mënyre interesa për të vendosur marrëdhënie me Shtetet e Bashkuara të Amerikës, por amerikanët si edhe më parë vendosen dy kushte: e para, njohja e gjithë traktateve. Janë dy materiale shumë të rëndësishme, ai i vitit 1962 dhe 1963. Shqipëria, pasi studiohet si rast, vendoset që të përdoret si faktor disuniteti.



Rudina Xhunga: Dua të flas si përfundim për dy çështje të rëndësishme siç është ari i anglezëve dhe reparacionet gjermane. Ari anglez, kur u mbyll dhe si u mbyll? Ishte në disfavorin tonë?



Paskal Milo: Qeveria e Shqipërisë asnjëherë nuk ka heshtur për ta trajtuar arin dhe për ta marrë atë. Kjo ishte një nga pengesat kryesore pse nuk u vendosën marrëdhënie diplomatike, sepse me Anglinë këto kishim, çështjen e incidentit të Kanalit të Korfuzit dhe çështjen e arit. Në atë kohë diskutohej nëse duheshin vendosur më parë marrëdhënie diplomatike dhe pastaj të flitej për çështjen e arit apo të flitej për arin dhe pastaj të vendoseshin marrëdhëniet diplomatike. Këto diskutime janë bërë veçanërisht në fillim të viteve ‘80. Ka pasur në Paris një numër takimesh ku është diskutuar deri në detaje. Përfundimisht nuk ranë dakord dhe kjo çështje u shty deri në vitin 1990. Pas ndryshimit të regjimit në Shqipëri, diskutimet rifilluan dhe në 1992 u nënshkrua një memorandum, sipas të cilit u plotësuan kërkesat e britanikëve të cilët kërkonin dëmshpërblim për incidentin e Kanalit të Korfuzit, po ashtu edhe amerikanët, të cilët kërkonin dëmshpërblim për shpronësimin e pronave të qytetarëve amerikanë me origjinë shqiptare pas Luftës së Dytë Botërore. Edhe anglezët, edhe amerikanët morën nga 2 milionë dollarë, pjesën që mbeti e morëm ne. Ndërsa çështja e dëmshpërblimeve me gjermanët u mbyll përfundimisht në vitin 1987, atëherë kur u vendosën marrëdhëniet diplomatike me Gjermaninë. U bë një marrëveshje që është diskutuar shumë gjatë në bazë të së cilës gjermanët më në fund ranë dakord që të nënshkruhej një marrëveshje bashkëpunimi ekonomik në dy nivele, në atë financiar dhe në investime. Niveli financiar do t‘i jepte qeverisë shqiptare rreth 30 milionë marka gjermane në vit dhe do t‘i jepeshin lehtësira në fushën e investimeve siç ishte për të marrë fabrika të gatshme etj. Në vitin e parë nisi të zbatohej, por në fillim të viteve ‘90, kur regjimi ndryshoi, kjo u ndërpre. Por dëmshpërblime nuk u morën asnjëherë.



Hamit Kaba: Çështja e arit anglez u mbyll në Paris në shtator të 1998 ku u mor rreth 1574 kilogramë flori ose 64% e shumës së pretenduar.



Paskal Milo: Më 1998 kam qenë ministër i Jashtëm dhe e di shumë mirë ngjarjen e 1998. Në atë vit ne kemi marrë mbeturinat e fundit. Janë marrë në atë kohë rreth 120 mijë sterlina.



Rudina Xhunga: D.m.th u mbajt peng kjo çështje për 50 vjet dhe si përfundim nuk morëm asgjë.



Paskal Milo: Mirë është që kur të merren vendime të mendohen mirë, sepse jo gjithmonë ke në dorë momentin e duhur.