Vera Held u mahnit kur degjoi per Shqiperine nje vend i vogel ne Evropen Juglindore ne te cilin numri hebrenjve ishte 10 here me i larte se ckishte qene para Luftes se Dyte Boterore. Autorja nga Torontoja eshte rritur duke degjuar histori te trishtueshme nga babai i saj nje i mbijetuar i holokaustit i cili i ka treguar se si afro 35000 hebrenj ne vendlindjen e tij Hungari midis tyre dhe prinderit e tij u lidhen dhe u derguan ne kampin e famshem te Aushvicit aty ku pothuaj te gjithe u shfarosen. Ai i ka treguar asaj edhe per doktoret dhe infermieret qe e mbajten ne spital si te semure edhe pse e dinin qe ai po shtirej vetem qe te mund ti shpetonte vdekjes. Keshtu qe kur degjoi nga nje instruktor palestre me kombesi shqiptaro-kanadeze se gjate Luftes se Dyte Boterore asnje hebre nuk ishte vrare ne Shqiperi ajo u intrigua dhe vendosi te bente nje kerkim te vetin mbi kete ceshtje. Ajo qe mesoi e beri nje grua me nje mision te vecante. Une dua qe sa me shume njerez ta mesojne kete histori - thote Held e cila sapo eshte kthyer pas 11 ditesh qendrimi ne Shqiperi nje vend sa gjysma e Nova Scotia i cili ka vuajtur rreth 50 vjet nje regjim stalinist. Une dua qe ta shenoj ne harte dhe rolin e Shqiperise gjate holokaustit. Kane qene vetem rreth 200 hebrenj para luftes ne Shqiperi. Me shume se 70 e popullsise e cila ishte gjithsej 900000 jane myslimane. Ne fund te luftes Shqiperia ishte bere vendi i me shume se 2200 hebrenjve te cilet kishin ardhur nga Italia Maqedonia dhe Serbia madje edhe nga Polonia e Austria vetem qe ti shpetonin ndjekjes se nazisteve. Por nuk ishin vetem fshataret dhe fermeret ata qe u dhane strehe hebrenjve. Qeveria e atehershme i pajisi hebrenjte me pasaporta shqiptare dhe u krijoi mundesi punesimi.


Per disa historiane kjo eshte nje histori e rralle...myslimane qe shpetojne hebrenjte. Per shqiptaret. te cilet jane nje popull qe njihen per tolerancen e tyre fetare nuk ka rendesi feja aq sa Besa nje kod nderi i lashte shqiptar qe nenkupton te permbushesh nje premtim te dhene. lsquoIshte pikerisht Besa ajo qe i shpetoi hebrenjte ne Shqiperi - thote Held. lsquoKjo sepse nese ti praktikon Besen dhe tolerancen nuk i intereson askujt se cfare feje ke. Michael Shani nga Mississagua Ont. di gjithcka rreth Beses. Gjyshi i tij katolik Agostin Ciftja ia ofroi Besen nje familjeje hebrenjsh nga Maqedonia qe mori me vete ne Shqiperi kur kthehej nga nje udhetim ne Beograd. Ai po ngiste maunen plot me radio Philips me te cilat bente tregti kur pa nje burre qe qendronte ne mes te ures dhe po tundte duart i frikesuar - kujton Shani. Ky burre i cili quhej Shalon Adishes po fshihej poshte ures me gruan e tij Nina dhe vajzen e tij Sonia. Ata i kerkuan ti merrte ne makine dhe i ofruan si shperblim nje kuti te vockel prej druri e cila kishte brenda disa bizhuteri dhe pak monedha ari. Ishte shtator 1943. Ciftja nuk e dinte ne ate kohe se duke mbajtur premtimin e dhene tek ajo ure prane kufirit shqiptaro-maqedonas ai po behej nje nga ata qe historia i quan te paktet qe ndihmuan hebrenjte ne oren e tyre me te erreta. Me familjen Adishes qe fshihej ne kamionin e tij babai shqiptar i kater femijeve kaloi kufirin dhe i ftoi ata te vinin e te jetonin ne shtepine e tij ku i trajtoi si mysafire te nderuar per 9 muaj rresht 6 prej te cileve i kaluan nen hunden e armikut... Nazistet e armatosur ndodheshin gjithnje matane rruges aty ku nje oficer i larte nazist kishte marre nje apartament me qira.


Ne qershor 1944 i frikesuar per sigurine e mysafirit te tij Ciftja i shpernguli ata ne nje fshat jashte qytetit nen kujdestarine e nje mikut te tij te besuar. Ai i vizitonte nje here ne jave u sillte ushqim veshmbathje dhe u solli gjithashtu pasaporta false qe te mund ti perdornin per tu larguar nga vendi. Por ishte veprimi i fundit i Ciftes qe e ben Shanin shume krenar. Perpara se ti percillte per here te fundit gjyshi u dha kutine prej druri me bizhuterite dhe monedhat duke u thene Merri se juve do tu duhen. Ai rrezikoi jeten e tij dhe te femijeve te tij por nuk e beri per para. Ne kete pjese pak te njohur te historise ka shume tregime si i Ciftes dhe pikerisht kete do te sjelle perpara kanadezeve Held. Ajo organizon nje event ne Toronto si pjese e Javes Edukative te Holokaustit. Eventi quhet Besahellipshpetimi i hebrenjve nga shqiptaret. Ky event do te sjelle perballe familjet hebreje qe u shpetuan nga shqiptaret si dhe familjet shqiptare qe i shpetuan sigurisht ata qe jetojne ne Kanada. Pothuaj te gjithe hebrenjte u larguan nga Shqiperia pas luftes por para se komunistet te vendosnin regjimin stalinist i cili ishte nga me te egrit dhe me te izoluarit ne Evropen Lindore. Shqiptareve nuk u lejohej te udhetonin jashte vendit as te benin telefonata nderkombetare as te merrnin letra nga te huajt dmth as nga hebrenjte te cilet mund ti falenderonin meqe i shpetuan. Keshtu qe hebrenjte e kane pasur te pamundur te ruajne lidhjet me shpetimtaret e tyre. Per me shume se 50 vjet Mesut Salillari ka vrare mendjen se a do mund ta shohe serish Cucin e vogel. Cuci eshte nje nofke shqiptare qe prinderit i vune Bina Hajon vajzes trevjecare te nje cifti hebre nga Beogradi i cili arriti ne Titane ne kryeqytetin e Shqiperise ne vitin 1941 menjehere pasi Hitleri urdheroi pushtimin e Jugosllavise. Prinderit e saj Schmuel dhe Dorica kaluan disa muaj duke qendruar me Salillaret nje familje myslimane e perbere prej kater vetash. Kur cifti vendosi qe te levizte serish per arsye sigurie prinderit e familjes Kadri dhe Bexhije u ofruan te mbanin ne shtepi Binen e vogel.


Ajo qendroi me familjen time tre vjet e gjysme - thote djali i Mesutit Admiri i cili eshte nje inxhinier elektronik ne Toronto District School Board. lsquoGjyshja ime i mesoi shqip. I bleu lodra dhe i vuri emer shqiptar. Cuci luante ne lagje me femijet e tjere dhe askush nuk mund ta dallonte qe ishte e huaj. Kur pritja mbaroi ata u kthyen dhe e moren vajzen e tyre qe te ktheheshin ne Beograd. Me vone ata u shperngulen ne Izrael dhe dy familjet i humben kontaktet. Vetem ne vitin 1991 pas renies te sistemit komunist Admiri udhetoi ne Beograd qe te kerkonte Cucin dhe familjen e saj. Por nuk i gjeti. lsquoNje dite ra telefoni. Babai e hapi dhe une pashe doren qe po i dridhej dhe lotet qe po i binin ne fytyre - kujton Admiri. Ishte Schmuel Hajon qe telefononte nga Izraeli per te thene lsquofaleminderit. Shteti i Izraelit u ka dhene shume shqiptareve titullin Righteous Among Nations nderi me i madh qe mund tu behet atyre te pakteve qe ndihmuan hebrenjte ne oren e tyre me te veshtire. Emrat e tyre jane te shkruar ne Murin e Nderit te Yad Vashem muzeu memorial i Izraelit per Holokaustin ne Jeruzalem. Held i quan shqiptaret vendi i vogel qe mundej dhe vendi i vogel qe ndihmoi. Une uroj qe edhe gjysherit e mi te kishin shkuar ne Shqiperi - thote ajo - uroj qe shume e shume te tjere te mund te kishin shkuar ne Shqiperi.



PergatitiAlbano Bogdo